Một buổi sáng đầu thế kỷ XIX, sau cơn bão dữ dội ngoài khơi nước Anh, người dân Hartlepool kéo nhau ra bãi biển xem một con tàu Pháp vừa gặp nạn. Giữa những mảnh gỗ vỡ và bọt sóng lạnh buốt, họ phát hiện sinh vật duy nhất còn sống sót: một chú khỉ nhỏ mặc nguyên bộ quân phục Pháp.
Nếu chỉ dừng ở đó, đây đã là một cảnh tượng đủ lạ để người ta kể lại trong quán rượu suốt nhiều năm. Nhưng người Hartlepool trong câu chuyện không chỉ đứng nhìn. Họ bắt chú khỉ, đưa ra thẩm vấn, kết tội làm gián điệp rồi treo cổ ngay trên bãi biển.
Một con khỉ làm gián điệp quốc tế? Nghe như chuyện được nghĩ ra sau vài cốc bia, nhưng giai thoại này đã bám lấy Hartlepool hơn hai thế kỷ và trở thành một phần đặc biệt trong bản sắc của thị trấn.
Khi cả thị trấn nhìn đâu cũng thấy gián điệp
Muốn hiểu vì sao một con khỉ có thể bị nghi là lính Pháp, trước hết phải trở lại bầu không khí của nước Anh đầu thế kỷ XIX.
Đó là thời kỳ Anh và Pháp liên tục đối đầu trong các cuộc chiến gắn với Napoleon. Với những cộng đồng sống ven biển, nỗi lo tàu địch, gián điệp và một cuộc đổ bộ bất ngờ không hẳn là chuyện xa xôi. Khi chiến tranh kéo dài, trí tưởng tượng của con người đôi khi còn chạy nhanh hơn cả tàu chiến.
Hartlepool khi ấy là một thị trấn ven biển ở vùng đông bắc nước Anh. Theo giai thoại, phần lớn người dân địa phương là ngư dân và chưa từng nhìn thấy một người Pháp ngoài đời. Họ cũng chưa từng gặp một con khỉ.
Vì vậy, khi một sinh vật có gương mặt khác lạ, đầy lông lá và lại mặc quân phục Pháp xuất hiện từ xác tàu, phép suy luận sau đây dường như đã ra đời:
Mặc quân phục Pháp + không nói được tiếng Anh = gián điệp Pháp!
Không thật sự thuyết phục, nhưng phải công nhận là rất… dứt khoát.
Người sống sót kỳ lạ từ con tàu Pháp
Câu chuyện được lưu truyền kể rằng một con tàu Pháp đã vật lộn với cơn bão ngoài khơi Hartlepool trước khi bị sóng đánh tan. Khi xác tàu trôi vào bờ, không một thủy thủ nào còn sống. Sinh vật duy nhất được tìm thấy là chú khỉ mặc bộ quân phục thu nhỏ.
Việc nuôi động vật làm bạn đồng hành hoặc dùng chúng để mua vui trên tàu không phải điều quá khó tưởng tượng trong thời đại ấy. Bộ quần áo có thể chỉ là một trò tiêu khiển của thủy thủ đoàn. Nhưng trên bãi biển Hartlepool, nó lại vô tình biến chú khỉ thành nghi phạm số một.
Trong một số cách kể, người dân còn cho rằng quân phục là bằng chứng không thể chối cãi. Chẳng ai dừng lại để hỏi tại sao quân đội Pháp lại cử một điệp viên không biết nói, không mang tài liệu và có chiếc đuôi khó giấu đến như vậy.
Có lẽ trong thời chiến, chỉ cần trông đủ khả nghi là đã đủ để gặp rắc rối.
Phiên thẩm vấn bất đồng ngôn ngữ
Chú khỉ bị đưa ra một phiên xét xử kỳ quặc ngay trên bãi biển. Tất nhiên, không có biên bản nào ghi lại cuộc hỏi cung. Nhưng nếu hình dung theo đúng tinh thần châm biếm của truyền thuyết, phiên làm việc có thể đã diễn ra như thế này:
— Tên gì?
— Khẹc!
— Thuộc đơn vị nào?
— Khẹc khẹc!
— Napoleon cử ngươi đến Hartlepool với nhiệm vụ gì?
— Khẹc… khẹc!
Không khai tên, không khai đơn vị, hỏi gì cũng trả lời bằng một thứ “mật mã” chẳng ai hiểu. Trong mắt những người đã tin mình bắt được gián điệp, biểu hiện ấy không chứng minh chú khỉ vô tội. Nó chỉ khiến “bị cáo” trông càng ngoan cố hơn.
Và thế là, theo câu chuyện được truyền lại, chú khỉ bị kết tội làm gián điệp cho quân Pháp. Một sợi dây được dựng lên ngay trên bãi biển và bản án treo cổ được thi hành.
Đây là lúc câu chuyện không còn hoàn toàn vui nữa. Đằng sau tình huống tưởng như hài kịch là một sinh vật không thể hiểu vì sao mình bị bắt, càng không có khả năng tự bảo vệ. Tuy nhiên, trước khi trách người Hartlepool cách đây hai trăm năm, có một câu hỏi cần được đặt ra: vụ hành quyết này có thật sự xảy ra hay không?
Một vụ án không có hồ sơ
Khi các nhà nghiên cứu lần theo câu chuyện, họ gặp một vấn đề khá lớn: không có tài liệu đương thời nào xác nhận người Hartlepool từng bắt, xét xử hoặc treo cổ một con khỉ.
Không có hồ sơ tòa án. Không có bản án. Không có ghi chép về con tàu Pháp được cho là đã đắm. Cũng không có bài báo cùng thời kể về “tên gián điệp” đặc biệt này.
Dấu vết rõ ràng nhất lại xuất hiện vào giữa thế kỷ XIX, nhiều thập niên sau thời điểm câu chuyện được cho là đã xảy ra. Đó là một bài hát hài thường được gọi là “The Monkey Song”, gắn với Ned Corvan, một nghệ sĩ biểu diễn và sáng tác ca khúc châm biếm nổi tiếng ở miền đông bắc nước Anh.
Bài hát kể về những người Hartlepool treo cổ một con khỉ và kết thúc bằng câu điệp khúc dễ nhớ. Với một câu chuyện vừa ngớ ngẩn, vừa có thể dùng để trêu chọc cả thị trấn, nó nhanh chóng lan truyền.
Vấn đề là không ai biết Corvan đang kể lại một sự việc có thật, phóng đại một câu chuyện dân gian cũ hay đơn giản là sáng tạo ra toàn bộ vụ án để chọc cười khán giả.
Một bài hát có thể đã tạo ra cả truyền thuyết
Câu chuyện càng đáng ngờ khi tại làng Boddam ở Scotland cũng tồn tại một bài hát rất giống về việc người dân treo cổ con khỉ sống sót sau một vụ đắm tàu.
Trong phiên bản Boddam, lý do không phải vì con khỉ bị nghi làm gián điệp. Người dân được cho là muốn nhận quyền trục vớt con tàu, nhưng họ chỉ có thể làm vậy nếu không còn ai sống sót. Thế là con khỉ trở thành “chướng ngại vật” cuối cùng và bị loại bỏ.
Ned Corvan từng đi biểu diễn ở nhiều nơi, trong đó có Scotland. Vì vậy, một khả năng được đặt ra là ông đã nghe câu chuyện Boddam, mang nó về miền đông bắc nước Anh, thay đổi động cơ thành “gián điệp Pháp” rồi dùng Hartlepool làm bối cảnh.
Nếu đúng như vậy, người Hartlepool không những không treo cổ con khỉ mà còn bị mang tiếng suốt hơn hai thế kỷ chỉ vì một bài hát quá thành công.
Đây có lẽ mới là chi tiết khó tin nhất của toàn bộ câu chuyện.
“Chú khỉ” có thể là một cậu bé?
Câu chuyện còn có một dị bản đen tối hơn. Trong lịch sử hàng hải, “powder monkey” là tên gọi dành cho những cậu bé làm nhiệm vụ chuyển thuốc súng từ kho chứa đến các khẩu pháo trên tàu. Công việc này vừa nặng nhọc vừa nguy hiểm, đặc biệt trong lúc giao chiến.
Từ đó xuất hiện giả thuyết rằng người sống sót bị treo cổ hôm ấy có thể không phải một con vật, mà là một cậu bé người Pháp làm nhiệm vụ chuyển thuốc súng. Do bất đồng ngôn ngữ, sự hoảng loạn và cách gọi “monkey”, câu chuyện về một con người có thể đã dần biến thành chuyện về một con khỉ.
Đây là một giả thuyết gây ám ảnh, nhưng cần nói rõ: hiện không có bằng chứng lịch sử nào xác nhận nó. Không có tên tuổi của cậu bé, không có hồ sơ con tàu và cũng không có tài liệu về một vụ hành quyết như vậy.
Nói cách khác, “powder monkey” có thể khiến câu chuyện ly kỳ hơn, nhưng chưa thể biến truyền thuyết thành sự thật.
Từ biệt danh chế giễu đến biểu tượng của thị trấn
Ảnh minh họa Từ một giai thoại gây tranh cãi, chú khỉ đã trở thành biểu tượng văn hóa và bóng đá của Hartlepool.
Dù vụ hành quyết có thật hay không, câu chuyện đã để lại một hậu quả hoàn toàn có thật: người Hartlepool bị gọi là “Monkey Hangers”, nghĩa là “những người treo cổ khỉ”.
Ban đầu, biệt danh này có thể được dùng để chế giễu. Nhưng thay vì cố chối bỏ, nhiều người Hartlepool lại thẳng tay biến nó thành thương hiệu địa phương.
Đội bóng Hartlepool United sử dụng một chú khỉ tên H’Angus làm linh vật. Tên gọi H’Angus là một cách chơi chữ gợi đến “hang us” và câu chuyện treo cổ khỉ. Theo lịch sử chính thức của câu lạc bộ, H’Angus xuất hiện lần đầu vào năm 1999.
Chú khỉ ấy nhanh chóng nổi tiếng với những màn khuấy động khán đài. Nhưng không ai ngờ rằng bước nhảy lớn nhất của H’Angus lại không diễn ra trên sân bóng mà ở… phòng bỏ phiếu.
Khi linh vật tranh cử thị trưởng
Năm 2002, Stuart Drummond, người từng khoác bộ đồ linh vật H’Angus, quyết định tham gia cuộc bầu cử thị trưởng Hartlepool. Ban đầu, chiến dịch mang màu sắc của một trò quảng bá vui vẻ hơn là một kế hoạch chính trị nghiêm túc.
Lời hứa nổi tiếng nhất của ông là phát chuối miễn phí cho học sinh.
Một người từng đóng vai khỉ, tranh cử bằng lời hứa tặng chuối — nghe đến đây, nhiều người có lẽ đã đoán kết quả: ông sẽ tạo vài bức ảnh vui rồi nhanh chóng bị quên lãng.
Nhưng không. Stuart Drummond thắng cử.
Sau khi trở thành thị trưởng, ông cất bộ đồ khỉ và đảm nhiệm công việc một cách nghiêm túc. Ông tiếp tục được tái cử vào năm 2005 và 2009, giữ chức cho đến khi mô hình thị trưởng trực tiếp của Hartlepool bị bãi bỏ vào năm 2013.
Thế là từ một con khỉ có thể chưa từng bị treo cổ, Hartlepool lại thật sự có một “chú khỉ” bước vào chính trường và điều hành thị trấn trong hơn một thập niên.
Lịch sử đôi khi không cần được hư cấu thêm. Bản thân nó đã đủ biết cách tạo ra cú kết khó tin.
Vậy vụ treo cổ chú khỉ có thật không?
Câu trả lời trung thực nhất là: chưa có bằng chứng cho thấy vụ việc từng xảy ra.
Phần lớn những gì chúng ta biết đến từ truyền thuyết địa phương và bài hát châm biếm xuất hiện nhiều thập niên sau thời điểm được kể. Câu chuyện có thể đã được vay mượn từ một giai thoại ở Scotland, được điều chỉnh cho phù hợp với bối cảnh chiến tranh Anh – Pháp rồi lưu truyền đến mức nhiều người tin đó là lịch sử.
Giả thuyết về cậu bé “powder monkey” cũng chưa có chứng cứ. Nó nên được xem là một dị bản, không phải lời giải cuối cùng.
Tuy nhiên, việc câu chuyện không được xác nhận không làm nó trở nên vô nghĩa. Truyền thuyết Hartlepool cho thấy nỗi sợ hãi, thành kiến, sự hài hước và niềm tự hào địa phương có thể trộn lẫn với nhau như thế nào. Một bài hát có thể tạo ra biệt danh. Một biệt danh có thể trở thành linh vật. Và một linh vật, bằng cách nào đó, lại có thể giúp một người bước vào tòa thị chính.
Còn chú khỉ năm xưa có thật hay không? Có lẽ Hartlepool cũng không còn quá bận tâm. Bởi sau hơn hai thế kỷ, “bị cáo” không biết nói ấy đã trở thành nhân vật nổi tiếng nhất thị trấn.
Bạn cho rằng đây là một sự kiện có thật bị thời gian làm thất lạc, hay chỉ là một bài hát đùa được kể quá lâu đến mức hóa thành lịch sử?